PEMBAHARUAN PERUNDANGAN PENDIDIKAN TINGGI: AUTONOMI, AKAUNTABILITI DAN TADBIR URUS UNIVERSITI

Cadangan untuk memansuhkan Akta Universiti dan Kolej Universiti 1971 (AUKU) dan menggantikannya dengan suatu kerangka perundangan yang lebih komprehensif merupakan perkembangan penting dalam perbincangan mengenai masa hadapan pendidikan tinggi Malaysia. Sebagai sebuah akta yang telah menjadi sebahagian daripada asas perundangan bagi penubuhan, pentadbiran dan tadbir urus universiti awam selama lebih lima dekad, sebarang perubahan terhadap AUKU wajar dinilai secara teliti daripada perspektif tadbir urus, autonomi institusi, kebebasan akademik, akauntabiliti dan kepentingan awam.

Dari sudut pendidikan tinggi, persoalan yang lebih penting bukan sekadar sama ada AUKU perlu dikekalkan, dipinda atau digantikan. Perhatian juga perlu diberikan kepada bentuk kerangka perundangan yang paling sesuai untuk membolehkan institusi pendidikan tinggi melaksanakan fungsi akademik, penyelidikan dan sosialnya secara berkesan, bertanggungjawab serta responsif terhadap perubahan persekitaran pendidikan tinggi.

Universiti tetap memerlukan kerangka perundangan yang jelas berkaitan status institusi, struktur tadbir urus, pengurusan sumber awam, tanggungjawab institusi serta hak dan kewajipan warga universiti. Pada masa yang sama, sebarang pembaharuan perundangan memberikan ruang untuk memperjelas hubungan antara peruntukan berkaitan tadbir urus institusi dengan peruntukan yang berkaitan dengan penyertaan, kehidupan kampus dan tanggungjawab mahasiswa.

Autonomi Institusi dan Tadbir Urus Universiti

Salah satu persoalan utama yang perlu diberikan perhatian dalam pembaharuan kerangka perundangan pendidikan tinggi ialah tahap autonomi yang wajar diberikan kepada universiti. Autonomi institusi tidak bermaksud universiti beroperasi tanpa kerangka kawal selia atau akauntabiliti. Sebaliknya, autonomi merujuk kepada ruang yang mencukupi bagi institusi membuat keputusan berdasarkan misi, keperluan, kapasiti dan konteks masing-masing dalam lingkungan tanggungjawab yang jelas.

Dalam hal ini, kerangka perundangan pendidikan tinggi yang sedang dipertimbangkan boleh meneliti sejauh mana universiti mempunyai ruang membuat keputusan berkaitan struktur dan kepimpinan institusi, penggunaan sumber kewangan, pelantikan dan pembangunan bakat akademik, pembangunan program akademik, penyelidikan serta kerjasama antarabangsa. Mekanisme kelulusan dan pemantauan pula perlu jelas, cekap dan berkadar dengan tahap autonomi serta akauntabiliti institusi.

Pengalaman antarabangsa boleh memberikan panduan yang berguna. European University Association (EUA), misalnya, melalui University Autonomy Scorecard, menilai autonomi universiti berdasarkan empat dimensi utama, iaitu autonomi organisasi, kewangan, sumber manusia dan akademik. Kerangka ini menunjukkan bahawa autonomi universiti bersifat multidimensi dan tidak seharusnya difahami semata-mata sebagai kebebasan pentadbiran. OECD juga memberikan perhatian kepada kepentingan menyediakan ruang autonomi institusi yang mencukupi dalam sistem pendidikan tinggi, termasuk dalam pengurusan sumber manusia, dengan mengambil kira konteks, misi serta keperluan akauntabiliti institusi.

Kebebasan Akademik dan Tanggungjawab Profesional

Pembaharuan kerangka perundangan pendidikan tinggi juga memberikan ruang untuk menilai dan memperkukuh kedudukan kebebasan akademik. Kebebasan akademik merupakan salah satu asas penting kepada fungsi universiti sebagai institusi pengembangan ilmu. Sehubungan itu, sebarang kerangka perundangan baharu sewajarnya memberikan perhatian yang jelas kepada keupayaan ahli akademik untuk menjalankan penyelidikan, menerbitkan hasil kajian, membincangkan idea dan mengambil bahagian dalam wacana intelektual berasaskan kepakaran tanpa campur tangan yang tidak wajar.

Namun demikian, kebebasan akademik bukanlah kebebasan tanpa batas. Ia disertai tanggungjawab profesional, integriti penyelidikan, etika serta ketelitian ilmiah. Cabarannya adalah untuk mewujudkan persekitaran yang membolehkan kebebasan akademik berkembang sambil memastikan standard profesional, kualiti akademik dan integriti institusi terus dipertahankan.

Kedudukan dan Peranan Mahasiswa

Kedudukan mahasiswa juga perlu diberikan perhatian dalam sebarang pembaharuan kerangka tadbir urus universiti. Mahasiswa bukan sekadar penerima perkhidmatan pendidikan, tetapi merupakan warga universiti yang mempunyai suara, tanggungjawab serta kapasiti untuk membangunkan kepimpinan dan menyumbang kepada kehidupan institusi.

Perkembangan dalam pindaan AUKU yang diluluskan pada tahun 2024 menunjukkan usaha untuk memperluas ruang kepada Majlis Perwakilan Pelajar dan badan mahasiswa dalam aspek tertentu berkaitan pengurusan dana dan aktiviti. Perbincangan mengenai pembaharuan seterusnya boleh memberikan perhatian kepada pembangunan mekanisme tadbir urus kendiri mahasiswa (student self-governance) yang lebih matang, telus dan bertanggungjawab.

Dalam konteks ini, ruang untuk mahasiswa bersuara, berpersatuan serta terlibat dalam wacana intelektual perlu bergerak seiring dengan tanggungjawab terhadap undang-undang umum negara, keselamatan komuniti kampus, hak warga universiti yang lain serta prinsip keterbukaan dan saling menghormati. Universiti bukan sahaja berfungsi sebagai tempat memperoleh ilmu, tetapi juga sebagai ruang pembelajaran yang membangunkan keupayaan membuat keputusan, kepimpinan, dialog dan tanggungjawab sivik.

Autonomi dan Akauntabiliti

Pada masa yang sama, autonomi institusi tidak seharusnya ditafsirkan sebagai pengurangan akauntabiliti. Kedua-duanya perlu bergerak secara beriringan. UNESCO telah lama menekankan kepentingan keseimbangan antara autonomi institusi dengan akauntabiliti, khususnya bagi institusi yang menggunakan sumber dan pembiayaan awam.

Oleh itu, semakin luas ruang autonomi yang diberikan kepada universiti, semakin penting juga kewujudan mekanisme ketelusan dan akauntabiliti yang kukuh. Universiti perlu bertanggungjawab terhadap penggunaan sumber awam, integriti akademik, kualiti pendidikan, kebajikan mahasiswa, tadbir urus yang baik serta pencapaian misi institusi.

Mekanisme akauntabiliti sewajarnya memberikan perhatian kepada hasil, prestasi, integriti dan kualiti institusi di samping memastikan bahawa proses pemantauan tidak menjejaskan ruang autonomi yang diperlukan oleh universiti untuk melaksanakan misinya secara berkesan. Dalam pengertian ini, autonomi bukanlah pengurangan tanggungjawab, tetapi suatu bentuk tadbir urus yang menggabungkan kepercayaan, prestasi, ketelusan dan pertanggungjawaban.

Konsultasi dan Asas Penyelidikan

Pembentukan atau penggubalan sebarang kerangka perundangan pendidikan tinggi yang baharu juga perlu disokong oleh proses konsultasi yang menyeluruh. Mahasiswa, ahli akademik, kepimpinan universiti, pakar undang-undang, institusi pendidikan tinggi awam dan swasta, industri serta pihak berkepentingan lain mempunyai pengalaman dan perspektif yang berbeza mengenai bagaimana sistem pendidikan tinggi berfungsi dan bagaimana ia boleh diperkukuh.

Proses tersebut juga sewajarnya disokong oleh kajian perbandingan antarabangsa, analisis implikasi perundangan serta penyelidikan empirikal terhadap pengalaman institusi, ahli akademik dan mahasiswa di Malaysia. Pengalaman negara lain boleh menjadi sumber pembelajaran yang berguna, namun kerangka yang sesuai untuk Malaysia perlu mengambil kira sejarah, struktur sistem pendidikan tinggi, budaya, sistem pembiayaan, keupayaan institusi dan keperluan pembangunan negara sendiri.

Dalam hal ini, institusi penyelidikan pendidikan tinggi mempunyai peranan penting sebagai penghubung antara bukti penyelidikan dengan proses penggubalan dasar. Penyelidikan boleh membantu mengenal pasti implikasi sesuatu pilihan dasar, menilai pengalaman pelbagai pihak berkepentingan dan menyediakan asas empirikal bagi keputusan yang mempunyai kesan jangka panjang terhadap sistem pendidikan tinggi.

Ke Arah Kerangka Perundangan Baharu

Pada akhirnya, perbincangan mengenai cadangan pemansuhan atau penggantian AUKU sewajarnya melangkaui persoalan mengenai sesebuah akta semata-mata. Persoalan yang lebih mendasar ialah apakah bentuk kerangka perundangan dan tadbir urus yang mampu membolehkan universiti Malaysia melaksanakan fungsi akademik, penyelidikan dan sosialnya secara lebih berkesan, sambil melindungi kepentingan awam dan memastikan akauntabiliti institusi.

Sekiranya suatu kerangka perundangan baharu diperkenalkan, kekuatannya perlu dinilai berdasarkan sejauh mana ia mampu mencapai keseimbangan antara autonomi institusi, kebebasan akademik, penyertaan mahasiswa, akauntabiliti awam dan tadbir urus yang berkesan. Keseimbangan inilah yang penting dalam usaha memperkukuh keupayaan sistem pendidikan tinggi Malaysia untuk menjadi lebih responsif, berkesan dan berdaya tahan dalam menghadapi perubahan serta cabaran masa hadapan.